Tốn tiền, thêm lo bởi tầm soát sức khỏe tràn lan

"Tôi cứ nghĩ mãi, lỡ cái máy nó bỏ sót thì sao," người đàn ông 64 tuổi ở Hà Nội nói, tay lật đi lật lại tập kết quả dày cộp. "Họ bảo tầm soát từ A đến Z, không bỏ sót ngóc ngách nào. Nhưng tôi vẫn thấy chưa yên tâm".

Hồi đầu tháng 5, lo lắng bệnh tật rình rập, ông Nam, tìm hiểu mua gói "Tầm soát ung thư VIP" tại một bệnh viện quốc tế. Gói bao gồm hơn 50 loại xét nghiệm kèm siêu âm, chụp xquang, nội soi... Người tư vấn khẳng định gói khám sẽ tầm soát từ A-Z, "không bỏ sót bất cứ ngóc ngách nào bên trong và bên ngoài cơ thể, giúp phát hiện sớm mọi bất thường để có hướng điều trị kịp thời, nhằm giảm thiểu biến chứng của bệnh tật". Chi phí cho gói VIP là từ 11.500.000-27.500.000 đồng.

Chị Hương, 42 tuổi, kế toán tại TP HCM, kể mình bắt đầu đi tầm soát định kỳ từ năm ngoái sau khi một người bạn thân phát hiện ung thư gan giai đoạn cuối, dù vẫn đang chạy bộ đều đặn mỗi sáng. Cú sốc đó khiến chị "không thể ngồi yên".

Người phụ nữ chọn gói "Tầm soát ung thư toàn diện" tại một bệnh viện quốc tế, giá 14,5 triệu đồng. Nhân viên tư vấn cam kết gói khám sẽ "phát hiện sớm mọi bất thường, giảm thiểu biến chứng, kéo dài tuổi thọ". Danh mục dài hai trang A4 gồm 50 xét nghiệm máu, siêu âm ổ bụng, chụp X-quang ngực, nội soi dạ dày, đo loãng xương, kiểm tra thị lực...

Bác sĩ đọc kết quả phát hiện một chỉ số AFP, marker ung thư gan, cao hơn ngưỡng tham chiếu một chút. Chị được yêu cầu làm thêm MRI gan, chi phí 6 triệu đồng. MRI bình thường. Bác sĩ khác tư vấn thêm sinh thiết "cho chắc". Chị từ chối, nhưng nỗi lo đã ăn sâu.

"Tôi đi khám để bớt lo. Cuối cùng lo hơn trước khi đi", chị thở dài.

Nhiều người Việt đang đổ tiền vào các gói tầm soát với kỳ vọng mua được sự "yên tâm tuyệt đối". Theo khảo sát tháng 6/2023 của Euromonitor International, 46% người tiêu dùng Việt Nam có kế hoạch tăng chi tiêu cho các sản phẩm và dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Thị trường tràn lan các gói khám với những lời quảng cáo "Tầm soát từ A đến Z", "Công nghệ Nhật Bản", "Phát hiện sớm 100%", giá dao động từ vài chục đến cả trăm triệu đồng.

"Nhu cầu chăm sóc sức khỏe chủ động không có gì sai", bác sĩ Ngô Văn Tỵ, Khoa Ung bướu, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, nói, thêm rằng đây là xu hướng đáng khuyến khích. Các bằng chứng y học đã chứng minh lợi ích của một số sàng lọc cụ thể như đo huyết áp định kỳ cho người trên 18 tuổi, xét nghiệm đường huyết từ tuổi 35, nội soi đại trực tràng và chụp nhũ ảnh từ tuổi 45 đến 50, xét nghiệm Pap smear hoặc HPV cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.

"Vấn đề nằm ở chỗ ranh giới giữa tầm soát có căn cứ khoa học và tầm soát bán theo nỗi sợ đang ngày càng bị xóa nhòa", ông Tỵ nhận định. "Không có một xét nghiệm máu hay một lần chụp chiếu nào có thể quét sạch mọi rủi ro bệnh tật trong cơ thể".

Tầm soát là công cụ của y học dự phòng, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi áp dụng đúng đối tượng, đúng thời điểm, đúng phương pháp. Khi thông tin y tế bị thương mại hóa, nguyên tắc đó dễ bị gạt sang một bên.

PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược TP.HCM, cùng quan điểm khi cho rằng ranh giới giữa cung cấp thông tin sức khỏe và lợi dụng nỗi sợ của bệnh nhân để kinh doanh đang ngày càng mong manh. Hệ quả không chỉ là tiền mất tật mang. PGS Dũng chỉ ra siêu âm tuyến giáp đại trà cho người không có yếu tố nguy cơ, hay lạm dụng các dấu ấn sinh học để chẩn đoán ung thư, là những can thiệp không chỉ vô ích mà còn gây hại. Kết quả dương tính giả đẩy người bệnh vào vòng xoáy lo âu, rồi phải chịu thêm các thủ thuật chẩn đoán và điều trị xâm lấn hoàn toàn không cần thiết. Nguy hiểm hơn, cảm giác "đã tầm soát xong" tạo ra tâm lý an tâm giả tạo, khiến người ta dễ bỏ qua các dấu hiệu bệnh lý thực sự xuất hiện về sau.

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, chứng kiến điều này thường xuyên trong phòng khám. Nhiều bệnh nhân đến không phải để điều trị, mà để làm lại các xét nghiệm đã thực hiện ở nơi khác, hoặc yêu cầu gói tầm soát toàn thân dù không có chỉ định lâm sàng rõ ràng.

"Điều này không chỉ gây tốn kém cho người đi khám, mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của những bệnh nhân đang thực sự cần điều trị kịp thời", ông nói.

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, nhận diện thêm một vấn đề khác từ phía hệ thống là không ít bác sĩ lạm dụng chỉ định xét nghiệm cận lâm sàng, chụp chiếu, thậm chí phẫu thuật. Trong khi đó, bước thăm khám lâm sàng cơ bản, vốn là nền tảng của chẩn đoán, lại bị xem nhẹ. Nghịch lý là kết quả xét nghiệm, dù đắt tiền và nghe có vẻ khách quan, cũng không thể tuyệt đối chính xác nếu tách rời khỏi đánh giá lâm sàng của bác sĩ.

"Người bệnh cần tỉnh táo để không sa bẫy xét nghiệm và tầm soát tràn lan", ông khuyến cáo.

Ở cấp độ hệ thống, PGS.TS.BS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Y tế Dự phòng, nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của y tế cơ sở, đặc biệt trong bối cảnh các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm 70% nguyên nhân tử vong tại Việt Nam. Theo ông, một trạm y tế giỏi không phải là nơi chữa được bệnh khó, mà là nơi nắm rõ trên địa bàn có bao nhiêu người cao huyết áp, bao nhiêu người tiểu đường, để theo dõi và quản lý sức khỏe liên tục, lâu dài.

Các chuyên gia đồng thuận không phải là "khám ít đi mà là khám đúng hơn". Chụp nhũ ảnh định kỳ cho phụ nữ từ 40 đến 50 tuổi. Xét nghiệm Pap smear hoặc HPV theo chu kỳ. Nội soi hoặc xét nghiệm phân từ tuổi 45 đến 50 để tầm soát ung thư đại trực tràng.

Khi đến gặp bác sĩ, bệnh nhân nên cung cấp đầy đủ tiền sử bệnh, triệu chứng hiện tại và các mối lo cụ thể, thay vì tự yêu cầu những máy móc hiện đại nhất. Và nếu lo ngại mắc một bệnh cụ thể, hãy nói thẳng với bác sĩ, không phải nài nỉ một xét nghiệm nhất định.

"Nhu cầu tầm soát là của người bệnh, nhưng chỉ nên làm những xét nghiệm thực sự cần thiết cho từng cá nhân, và cần tỉnh táo trước ma trận kinh doanh để không mất tiền oan", bác sĩ Tỵ nói.

Nguồn: vnexpress.net