Cảnh cha mẹ là 'người ngoài' trong các gia đình đồng giới

Cuối tuần trước, khi bế con qua lối ưu tiên tại sân bay Phú Quốc, anh Trung Hiếu, 37 tuổi, đi qua dễ dàng. Nhưng bạn đời Romario, 29 tuổi, bị chặn lại. Dù anh Hiếu giải thích "bé có hai người cha", nhân viên an ninh vẫn yêu cầu Romario đi lối khác.

Đây là một trong những tình huống khiến Romario chịu cảnh "người ngoài" trong gia đình. Cùng thực hiện thụ tinh ống nghiệm tại Mỹ và nuôi dưỡng con, nhưng trên giấy khai sinh em bé chỉ có tên một người cha là anh Hiếu.

Tháng 8 tới, người con thứ hai chào đời sẽ do Romario đứng tên khai sinh. Lúc đó, anh Hiếu sẽ trở thành người không có quan hệ pháp lý với con mình.

Tại phiên thảo luận dự thảo Luật Hộ tịch sửa đổi hôm 11/4, Đại biểu Quốc hội Dương Minh Ánh (đoàn Hà Nội) đề xuất thay đổi tình trạng này. Bà Ánh nói nhiều trẻ em đang được sinh ra, nuôi dưỡng bởi các cặp cùng giới. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chỉ cho phép ghi nhận một người trên giấy khai sinh, khiến trẻ em có một "gia đình thực tế" nhưng khuyết "gia đình pháp lý".

Theo số liệu từ Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) và UNDP, Việt Nam hiện có khoảng 1,65 triệu đến gần 3 triệu người thuộc cộng đồng LGBT. Khảo sát cho thấy hơn 60% có nhu cầu sinh con và kết hôn, trong đó gần 5% các cặp sống chung cùng giới đang nuôi con.

Pháp luật Việt Nam đã có nhiều bước tiến để xóa bỏ định kiến với cộng đồng LGBT, như việc bỏ quy định cấm kết hôn cùng giới năm 2014 hay Bộ Y tế khẳng định "đồng tính không phải là bệnh" năm 2022.

Luật Hôn nhân và Gia đình hiện hành chưa thừa nhận hôn nhân cùng giới. Điều này tạo ra khoảng trống trong Luật Hộ tịch, khiến quyền đại diện pháp lý, y tế và thừa kế của trẻ em trong các gia đình này bị hạn chế.

Tại TP HCM, anh Lê Minh Quốc, 34 tuổi và bạn đời Trương Ngọc Huy thống nhất để một mình anh Quốc đứng tên trên giấy khai sinh của ba người con (từ 2 đến 5 tuổi). Sự lựa chọn này đảm bảo các bé là anh em ruột hợp pháp, thuận tiện khi nhập học. Cũng vì thế mà anh Huy không có quyền pháp lý với các con.

"Nếu học trường công lập, anh Huy không có tư cách đi họp phụ huynh. Khi đi du lịch, tôi luôn phải đi cạnh các con để qua cửa hải quan", anh Quốc kể.

Trường hợp khác, anh Hoàng Linh, một người chuyển giới nam ở Hà Nội, không có tên trên giấy khai sinh của con gái 4 tuổi. Vợ anh là người duy nhất đứng tên. Anh không có thẩm quyền giải quyết các thủ tục hành chính cho bé. Có lần con nhập viện, dù là người trực tiếp đưa đi khám, Linh không được phép ký giấy cam kết điều trị. Anh phải gọi vợ đến bệnh viện để hoàn tất thủ tục.

Nỗi lo về sự an toàn của trẻ khi gia đình xảy ra biến cố cũng là vấn đề lớn. Anh Trung Hiếu cho biết nếu bản thân gặp bất trắc, người con đầu lòng sẽ không còn người giám hộ hợp pháp nào.

Tương tự, gia đình anh Lê Minh Quốc phải lập di chúc sớm và thỏa thuận dồn tài sản cho người đứng tên trên giấy khai sinh. Nguyên nhân là nếu anh Quốc qua đời, tài sản sẽ được chuyển về gia đình nội ngoại theo luật định thay vì chuyển cho bạn đời để tiếp tục nuôi con. Ngược lại, nếu anh Huy gặp rủi ro, tài sản của anh không thể chuyển cho ba đứa trẻ do không có ràng buộc huyết thống hay con nuôi hợp pháp.

Để giải quyết vấn đề này, đại biểu Dương Minh Ánh kiến nghị bổ sung ba nội dung vào dự thảo luật. Thứ nhất, ghi nhận đầy đủ cha, mẹ cùng giới trên khai sinh dựa theo quan hệ pháp lý, không phụ thuộc giới tính. Thứ hai, xây dựng cơ chế công nhận quyền như cha mẹ cho người không cùng huyết thống nhưng thực tế có chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ ổn định, lâu dài. Thứ ba, nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới trong đăng ký hộ tịch nhằm bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ.

Thạc sĩ luật Lương Thế Huy, chuyên gia chính sách về giới, đánh giá đề xuất trên phù hợp với thực tế. Ông Huy dẫn chứng các trường hợp nhận con nuôi, hỗ trợ sinh sản bằng tinh trùng/phôi hiến tặng, mang thai hộ cho thấy cha mẹ hợp pháp trên giấy tờ không phải lúc nào cũng cùng huyết thống.

Trước những ý kiến cho rằng đề xuất này là bước đệm công nhận hôn nhân cùng giới, ông Huy phân tích việc ghi nhận cha mẹ trên giấy khai sinh nhằm bảo vệ tư cách pháp lý của trẻ, còn công nhận hôn nhân là tư cách pháp lý của người lớn. Theo chuyên gia, đề xuất này tuân thủ Khoản 4, Điều 69 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quy định không phân biệt đối xử với con theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ.

Để chính sách khả thi, ông Huy kiến nghị cần xác lập tiêu chí cha mẹ rõ ràng, đồng bộ hóa với luật y tế, giáo dục, thừa kế, đồng thời xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp quyền giám hộ nếu gia đình đổ vỡ.

Trở lại câu chuyện của những phụ huynh đang "vô hình" trên giấy tờ, anh Hiếu mong mỏi sự đa dạng gia đình sớm được ghi nhận đồng bộ, nhất là trong môi trường giáo dục. Khi nhà trường chấp nhận hai người cha hoặc hai người mẹ trên hồ sơ học sinh hay trong các cuộc họp phụ huynh, trẻ sẽ được sống với tâm lý lành mạnh và tự tin về tổ ấm của mình.

"Luật pháp chính là công cụ giáo dục và định hướng dư luận mạnh mẽ nhất. Khi luật pháp công bằng, thái độ của xã hội đối với sự đa dạng sẽ tự khắc trở nên bao dung hơn", anh nói.

Nguồn: vnexpress.net