Tái cấu trúc phòng thí nghiệm trọng điểm, làm chủ công nghệ chiến lược

Tại buổi làm việc của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhận định Việt Nam vẫn thiếu các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, thiếu phòng thí nghiệm hiện đại, thiếu cơ sở dữ liệu lớn, hạ tầng tính toán dùng chung và cơ chế đầu tư dài hạn cho các nhóm nghiên cứu mạnh. Nhiều thiết bị, phòng thí nghiệm được đầu tư phân tán, thiếu kết nối, hiệu quả khai thác chưa cao.

Theo đó, Tổng Bí thư Tô Lâm cho rằng Việt Nam cần tập trung xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia, coi đây là nền tảng cho nghiên cứu khoa học trong giai đoạn mới. Ngoài các nội dung như hệ thống thiết bị dùng chung, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, thư viện số, kho dữ liệu, phòng thí nghiệm trọng điểm cũng là một trong những nội dung cần đầu tư xây dựng.

Thực tế từ năm 2000, Nhà nước đã đầu tư xây dựng 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, vật liệu, tự động hóa, cơ khí, hóa học, môi trường, đo lường và năng lượng, tổng kinh phí khoảng 967 tỷ đồng. Các phòng thí nghiệm này góp phần hình thành một số nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo nhân lực trình độ cao và tạo nền tảng cho hoạt động khoa học công nghệ.

Tuy nhiên, theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, hệ thống này chưa thực sự trở thành hạ tầng nghiên cứu chiến lược của quốc gia, chưa tạo được năng lực nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ lõi có vai trò dẫn dắt các ngành công nghiệp chiến lược. Những hạn chế tồn tại ở nhiều khía cạnh, từ quy hoạch, đầu tư, quản trị đến cơ chế tài chính và phát triển nhân lực.

Những đánh giá này cũng đặt ra yêu cầu tái cấu trúc toàn diện hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển các công nghệ chiến lược trong giai đoạn mới.

Phòng thí nghiệm trọng điểm là hạ tầng cốt lõi

Tại hội thảo "Báo cáo và trao đổi, đề xuất mô hình tổ chức, quản lý, vận hành các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia", hôm 2/6, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm để phục vụ nghiên cứu phát triển và làm chủ công nghệ chiến lược. Đây là "hạ tầng cốt lõi đối với năng lực nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của quốc gia", ông nói. Hệ thống này cũng có tác động rất lớn đến việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao.

Theo đó Đề án phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng, Việt Nam sẽ tập trung phát triển hệ thống hạ tầng nghiên cứu theo hướng đồng bộ hơn, thay vì chủ yếu đầu tư các phòng thí nghiệm riêng lẻ như trước đây. Trong mô hình này, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đặt trong một hệ thống gồm trung tâm nghiên cứu, nền tảng dữ liệu, hạ tầng tính toán, hệ thống thiết bị dùng chung và mạng lưới chuyên gia.

Đề án đề xuất xây dựng hệ thống hạ tầng nghiên cứu theo ba tầng. Trong đó, tầng cao nhất là các trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia chiến lược, có nhiệm vụ thực hiện các chương trình nghiên cứu quy mô lớn, phát triển công nghệ lõi và triển khai các nhiệm vụ công nghệ chiến lược của quốc gia. Dự kiến sẽ hình thành khoảng 10-15 trung tâm và phòng thí nghiệm thuộc nhóm này.

Nguồn lực đầu tư được đề xuất tập trung vào một số lĩnh vực ưu tiên gồm trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, công nghiệp bán dẫn, công nghệ sinh học và y sinh, vật liệu tiên tiến, năng lượng mới và năng lượng tái tạo.

Theo đề án, khoảng 60-70% nguồn lực đầu tư trong giai đoạn đầu sẽ dành cho các lĩnh vực này. Các lĩnh vực như robot và tự động hóa, điện toán hiệu năng cao, công nghệ lượng tử, công nghệ biển và công nghệ hàng không - không gian được đưa vào lộ trình đầu tư ở giai đoạn tiếp theo.

Đề án cũng đề xuất xây dựng nền tảng kết nối các phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu, cơ sở dữ liệu, chuyên gia và năng lực thử nghiệm trên phạm vi cả nước. Các phòng thí nghiệm quốc gia được định hướng hoạt động theo cơ chế mở, cho phép trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và địa phương tiếp cận, khai thác hạ tầng nghiên cứu.

Cùng với hệ thống phòng thí nghiệm, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học quốc gia và các nền tảng chia sẻ dữ liệu phục vụ nghiên cứu. Dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, dữ liệu văn hóa, ngôn ngữ và di sản được xác định là một phần của hạ tầng nghiên cứu phục vụ phát triển các công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Về mô hình vận hành, đề án đề xuất Nhà nước tập trung vào xây dựng chiến lược, đầu tư hạ tầng, giao nhiệm vụ và đánh giá kết quả. Việc vận hành các trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia có thể được giao cho các trường đại học, viện nghiên cứu hoặc doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí về năng lực nghiên cứu, nhân lực và quản trị.

Đề án cũng đề xuất các cơ chế phát triển nguồn nhân lực phục vụ hạ tầng nghiên cứu, bao gồm đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư nghiên cứu, kỹ thuật viên vận hành thiết bị, chuyên gia dữ liệu và chuyên gia quản lý hạ tầng khoa học. Các chính sách tuyển dụng, thu hút chuyên gia trong nước và quốc tế cũng được đưa vào định hướng phát triển hệ thống trong giai đoạn tới.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục hoàn thiện Đề án, thể hiện rõ các cơ chế đột phá để báo cáo cấp có thẩm quyền, đảm bảo sẵn sàng hành lang pháp lý trong phát triển và vận hành hệ thống phòng thí nghiêm trọng điểm quốc gia.

Nguồn: vnexpress.net