Lấp khoảng trống an sinh cho hàng trăm nghìn tài xế công nghệ

Đầu tháng 6, góp ý sửa đổi Luật BHXH, Luật Bảo hiểm y tế và các chính sách liên quan, Bảo hiểm xã hội TP HCM đề xuất đưa tài xế công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Theo cơ quan này, kiến nghị xuất phát từ thực tế địa phương có lực lượng lao động linh hoạt và kinh tế số phát triển mạnh nhất cả nước.

Hơn 10 năm sau khi Grab và Uber chọn TP HCM làm điểm khởi đầu tại Việt Nam, thành phố hiện có khoảng 400.000 tài xế công nghệ, theo Trung tâm Tư vấn Ứng dụng Kinh tế (Viện Nghiên cứu Phát triển TP HCM).

Khác giai đoạn đầu chạy xe để kiếm thêm thu nhập, nhiều người hiện xem đây là nghề mưu sinh chính. Họ có nguồn thu thường xuyên, làm việc liên tục nhiều năm và phụ thuộc đáng kể vào các nền tảng số.

Ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó giám đốc Bảo hiểm xã hội TP HCM, cho biết về lý thuyết nhóm này có thể tham gia BHXH tự nguyện với mức đóng 22% trên thu nhập lựa chọn. Tuy nhiên, dù số lượng rất lớn, người tham gia thực tế không nhiều.

Khảo sát của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Trung tâm Tư vấn Sức khỏe và Phát triển cộng đồng cùng Oxfam cho thấy thu nhập thực nhận của nhiều tài xế chỉ khoảng 7-9 triệu đồng mỗi tháng sau khi trừ chi phí. Để đạt mức này, họ thường làm việc 8-13 giờ mỗi ngày; gần 23% hoạt động thường xuyên trong khung giờ từ 22h đến 6h.

Tài xế công nghệ thường đối mặt với những rủi ro như tai nạn giao thông, cướp giật, áp lực tài chính và các vấn đề sức khỏe. Do được xác định là đối tác của nền tảng, họ không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Khi gặp sự cố hoặc mất khả năng lao động, phần lớn phải tự xoay xở bằng tích lũy cá nhân.

"Đưa nhóm này vào diện tham gia BHXH bắt buộc trước hết là để bảo vệ họ trước rủi ro sức khỏe và khi hết tuổi lao động", ông Thanh nói.

Theo ông Thanh, đề xuất nói trên cũng phù hợp Nghị quyết 28 về cải cách chính sách BHXH, đặt mục tiêu đến năm 2030 khoảng 60% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH. Nếu không có chính sách phù hợp từ sớm, khoảng trống an sinh đối với lao động nền tảng sẽ ngày càng lớn.

Về thiết kế chính sách, đại diện Bảo hiểm xã hội TP HCM cho rằng điều này phụ thuộc vào cách pháp luật xác định quan hệ giữa nền tảng và tài xế. Nếu Bộ luật Lao động trong tương lai xác định đây là quan hệ lao động, cơ chế tham gia BHXH gần như đã có sẵn. Khi đó, người lao động đóng 10,5% và doanh nghiệp đóng 21,5% tiền lương.

Nếu chưa xác lập quan hệ lao động, cơ quan này đề xuất bổ sung tài xế công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc tương tự hộ kinh doanh cá thể - nhóm tự tạo việc làm và thu nhập.

Theo phương án này, người tham gia được lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng. Mức đóng tương tự hộ kinh doanh hiện nay, khoảng 25% cho BHXH và các chế độ liên quan, cộng thêm 4,5% bảo hiểm y tế.

Nền tảng và Nhà nước cần chia sẻ trách nhiệm

Tuy nhiên, ông Nguyễn Quốc Thanh cho rằng nếu toàn bộ khoản đóng góp do tài xế tự chi trả sẽ là gánh nặng không nhỏ. Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế quản lý mức chiết khấu mà các nền tảng đang thu.

Hiện mỗi doanh nghiệp áp dụng tỷ lệ khác nhau, dao động từ khoảng 20% đến hơn 30% doanh thu cuốc xe. Nếu người lao động phải tham gia BHXH bắt buộc, nhà nước có thể xem xét cơ chế điều tiết hoặc giới hạn mức chiết khấu để tạo dư địa cho các khoản đóng góp an sinh.

Gần 10 năm chạy xe công nghệ, ông Phạm Mi Sên, Đội trưởng Liên đội Đoàn kết tài xế Grab, cho biết giới tài xế không phản đối việc tham gia BHXH bắt buộc bởi "ai rồi cũng già và không thể bán sức mãi". Tuy vậy để họ có khả năng đóng góp, nhà nước cần kiểm soát chặt hoạt động của các nền tảng, bảo đảm mức chiết khấu minh bạch và loại bỏ các khoản phí ẩn.

"Nếu để hãng tự quyết, phần đóng BHXH có thể biến tướng thành hình thức tăng chiết khấu khác, gánh nặng cuối cùng vẫn đổ lên vai tài xế", ông Sên nói.

Góp ý thiết kế chính sách, ông Nguyễn Thành Đô, Ủy viên Ban Thường vụ Liên đoàn Lao động TP HCM, cho rằng nếu xác định tài xế công nghệ thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc thì cần có lộ trình phù hợp với thu nhập thực tế.

Theo ông, có thể áp dụng mức đóng khởi điểm thấp dựa trên lương cơ sở hoặc mức thu nhập tối thiểu, đồng thời nhà nước hỗ trợ một phần chi phí trong giai đoạn đầu, tương tự chính sách dành cho người tham gia BHXH tự nguyện thuộc hộ nghèo, cận nghèo.

"Không nhất thiết áp dụng đầy đủ tất cả chế độ như lao động truyền thống ngay từ đầu mà có thể mở rộng dần, đi kèm tỷ lệ đóng phù hợp", ông Đô nói.

Do là mô hình mới, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế. Ông Nguyễn Tất Năm, Trọng tài viên Hội đồng Trọng tài lao động TP HCM, dẫn trường hợp Singapore với Đạo luật Người lao động Nền tảng có hiệu lực từ năm 2025.

Thay vì tiếp tục tranh luận tài xế là nhân viên hay lao động tự do, Singapore tập trung bảo vệ quyền lợi của họ. Từ năm 2025, các nền tảng và người lao động cùng đóng góp vào Quỹ Dự phòng Trung ương (CPF) dành cho hưu trí, chăm sóc y tế và nhà ở. Chính phủ cũng hỗ trợ một phần khoản đóng góp cho nhóm thu nhập thấp trong giai đoạn đầu để tránh ảnh hưởng đến thu nhập.

Ngoài ra, các nền tảng phải mua bảo hiểm tai nạn lao động cho tài xế và người giao hàng, bao gồm chi phí điều trị, bồi thường mất khả năng lao động hoặc tử vong. Singapore cũng công nhận quyền đại diện tập thể của lao động nền tảng, cho phép họ thương lượng với doanh nghiệp về điều kiện làm việc và quyền lợi.

TS Huỳnh Thị Ngọc Tuyết, nhà nghiên cứu xã hội, cho rằng việc áp dụng BHXH bắt buộc với tài xế công nghệ không phải bất khả thi. Điều quan trọng là xây dựng khung pháp lý đủ rõ để xác định trách nhiệm của nền tảng, người lao động và nhà nước, thay vì để toàn bộ gánh nặng lên vai tài xế hoặc để họ ngoài lưới an sinh.

Nguồn: vnexpress.net