Gốc rễ gây bạo loạn sau các sự kiện bóng đá ở Pháp

Khi PSG đánh bại Arsenal để lần thứ hai liên tiếp vô địch Champions League hôm 30/5, hàng trăm nghìn người đổ xuống đường tại Paris và nhiều thành phố lớn để ăn mừng.

Tại đại lộ Champs-Elysees, dòng người ken đặc, hò reo, đốt pháo sáng và bấm còi xe liên tục. Khu vực quanh Khải Hoàn Môn nhanh chóng bị phong tỏa khi cảnh sát dựng hàng rào kiểm soát dòng người.

Ở sân Parc des Princes, nơi hàng chục nghìn CĐV theo dõi trận đấu qua màn hình lớn, không khí lễ hội kéo dài suốt nhiều giờ. Nhưng khi đêm xuống, không phải mọi khu vực đều trong trạng thái ăn mừng.

Theo Bộ Nội vụ Pháp, khoảng 22.000 cảnh sát đã được triển khai trên toàn quốc, trong đó riêng Paris có khoảng 8.000 người nhằm kiểm soát nguy cơ bạo lực. Dù vậy, nhiều vụ đốt xe, phá hoại cửa hàng và đụng độ với lực lượng an ninh vẫn xảy ra tại một số điểm nóng quen thuộc. Thậm chí, một người đàn ông 23 tuổi tử vong sau khi điều khiển xe máy đâm vào khối bê tông

Giới chức cho biết gần 900 người bị bắt giữ trên toàn quốc, hàng trăm người bị thương và nhiều cảnh sát bị tấn công trong các vụ việc liên quan đến đêm ăn mừng.

Sáng hôm sau, không khí tại Champ de Mars dưới chân tháp Eiffel lại hoàn toàn khác. Hàng chục nghìn người tiếp tục đổ về đây để chào đón đội bóng trong lễ diễu hành. Các cầu thủ PSG xuất hiện trên xe buýt mui trần, trong tiếng hò reo và cờ đỏ xanh phủ kín hai bên đường.

Sự đối lập giữa một bên là lễ hội bóng đá và một bên là bạo lực đường phố tiếp tục làm dấy lên câu hỏi quen thuộc ở Pháp: vì sao các chiến thắng thể thao lớn lại thường đi kèm bất ổn xã hội?

Giới chức Pháp đưa ra cách giải thích quen thuộc: trong các sự kiện tập trung đông người luôn tồn tại một nhóm nhỏ lợi dụng đám đông để phá hoại, cướp bóc hoặc đối đầu với cảnh sát. Theo quan điểm này, bạo lực không phản ánh bản chất của người hâm mộ bóng đá, mà là hành vi của các nhóm cơ hội xuất hiện trong mọi sự kiện quy mô lớn.

Tuy nhiên, cách lý giải này chưa trả lời được câu hỏi vì sao hiện tượng này lặp lại thường xuyên ở Pháp, trong khi nhiều quốc gia châu Âu khác không ghi nhận mức độ tương tự trong các sự kiện thể thao.

Nhiều chuyên gia an ninh và nhà nghiên cứu xã hội học cho rằng sai lầm phổ biến là xem bóng đá như nguyên nhân trực tiếp của bạo lực. Theo họ, chiến thắng của PSG không tạo ra mâu thuẫn mới, mà chỉ tạo ra điều kiện để những căng thẳng vốn tồn tại từ trước bộc lộ.

Hàng chục nghìn người tập trung trong cùng không gian, cảm xúc tập thể bị đẩy lên cao, giao thông bị gián đoạn và lực lượng an ninh phải phân tán trên diện rộng. Trong bối cảnh đó, chỉ cần một nhóm nhỏ chủ động gây rối cũng có thể kéo theo phản ứng dây chuyền.

Đây cũng là lý do các vụ đốt xe, phá hoại tài sản công hay đụng độ với cảnh sát không chỉ xuất hiện sau bóng đá, mà còn xảy ra trong đêm giao thừa, Quốc khánh 14/7 hoặc các cuộc biểu tình quy mô lớn.

Nhìn theo cách này, chiến thắng của PSG không phải nguyên nhân gây ra bất ổn. Nó chỉ tạo ra một sân khấu khổng lồ để những bất ổn vốn tồn tại sẵn trong xã hội xuất hiện công khai.

Văn hóa xuống đường kéo dài hàng thế kỷ. Để hiểu hiện tượng này, nhiều chuyên gia cho rằng cần nhìn vào lịch sử chính trị - xã hội của Pháp.

Từ Cách mạng Pháp năm 1789, Công xã Paris 1871, phong trào sinh viên năm 1968 cho đến phong trào "Áo vàng" gần đây, đường phố luôn là không gian đặc biệt trong đời sống chính trị nước này.

Biểu tình và tụ tập đông người là một phần quen thuộc trong cách xã hội Pháp thể hiện bất mãn. Phần lớn diễn ra hòa bình, nhưng mức độ đối đầu với lực lượng công quyền cao hơn nhiều quốc gia Tây Âu khác.

Điều này khiến mọi sự kiện tập trung đông người - từ chính trị đến thể thao - đều tiềm ẩn nguy cơ mất kiểm soát nếu tình huống vượt khỏi tầm kiểm soát.

Những khu ngoại ô bị bỏ lại phía sau. Tuy nhiên, nhiều học giả cho rằng gốc rễ của vấn đề nằm xa đại lộ Champs-Elysees.

Trong nhiều thập kỷ qua, các cuộc thảo luận về bất ổn xã hội ở Pháp thường xoay quanh khái niệm "banlieue" - những khu ngoại ô tập trung nhà ở xã hội quanh Paris, Marseille, Lyon và nhiều thành phố lớn khác.

Được xây dựng sau Thế chiến thứ Hai để giải quyết khủng hoảng nhà ở, nhiều khu vực trong số này dần trở thành nơi tập trung các hộ gia đình thu nhập thấp và cộng đồng có nguồn gốc nhập cư.

Nhà xã hội học Didier Lapeyronnie, tác giả cuốn Ghetto urbain, cho rằng một số banlieue đã phát triển thành những "thế giới tách biệt", nơi thất nghiệp, thất bại học đường và cảm giác bị phân biệt đối xử tích tụ qua nhiều thế hệ.

Theo ông, điều nguy hiểm nhất không phải nghèo đói, mà là cảm giác bị loại khỏi đời sống kinh tế và xã hội của đất nước.

Nhiều thanh niên lớn lên trong các khu vực này tin rằng cơ hội thăng tiến của họ thấp hơn đáng kể so với phần còn lại của xã hội. Sự mất niềm tin đó tạo nên môi trường dễ phát sinh các hành vi phản kháng hoặc đối đầu với nhà nước.

Nhà xã hội học Loic Wacquant thuộc Đại học California Berkeley cũng cho rằng không nên đơn giản coi các banlieue là "ghetto kiểu Mỹ".

Trong nghiên cứu về nghèo đói đô thị, ông lập luận rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở sắc tộc mà ở quá trình "bên lề hóa" kinh tế kéo dài. Khi việc làm công nghiệp biến mất, trong khi cơ hội hòa nhập không theo kịp, một bộ phận dân cư dần bị đẩy ra ngoài lề đời sống kinh tế chính thống.

Theo cách nhìn này, bạo lực không xuất phát từ bóng đá, mà từ những bất mãn xã hội tích tụ trong thời gian dài.

Một hướng giải thích khác liên quan đến mối quan hệ giữa một bộ phận thanh niên ở ngoại ô và cảnh sát. Nhà tội phạm học Sebastien Roche cho rằng các vụ bạo lực sau bóng đá cần được đặt trong cùng bối cảnh với các cuộc bạo loạn năm 2005 hay làn sóng bất ổn năm 2023 sau cái chết của thiếu niên Nahel Merzouk.

Theo ông, nhiều người tham gia các vụ đập phá không phải CĐV bóng đá, mà là những người vốn đã có mâu thuẫn kéo dài với lực lượng công quyền. Các sự kiện đông người chỉ tạo điều kiện để sự đối đầu này bùng phát.

Các vụ bạo lực ở Pháp thường bị so sánh với nạn hooligan từng phổ biến ở Anh trong thập niên 1970-1980. Tuy nhiên, hai hiện tượng này không hoàn toàn giống nhau.

Hooligan Anh chủ yếu xoay quanh các nhóm CĐV có tổ chức, với xung đột giữa các hội fan đối địch, gắn trực tiếp với câu lạc bộ bóng đá.

Trong khi đó, bạo lực sau các chiến thắng bóng đá ở Pháp thường xảy ra bên ngoài sân vận động, lan ra các khu trung tâm thương mại hoặc đường phố. Nhiều người bị bắt không thuộc các nhóm cổ động viên chính thức.

Vì vậy, một số nhà nghiên cứu cho rằng Pháp không đơn thuần đối mặt với "vấn đề bóng đá", mà là vấn đề bạo lực đô thị rộng lớn hơn, trong đó bóng đá chỉ là một thời điểm bùng phát.

Nỗi lo lớn hơn bóng đá. Những ngày sau chiến thắng của PSG, tranh luận tại Pháp nhanh chóng chuyển từ thể thao sang các vấn đề xã hội sâu hơn: bất bình đẳng, hội nhập, niềm tin vào nhà nước và quan hệ giữa thanh niên với lực lượng công quyền.

Không có một cách giải thích duy nhất được đồng thuận. Nhưng đa số giới quan sát đều đồng ý ở một điểm: bóng đá không phải nguyên nhân gốc rễ. Các chiến thắng chỉ tạo ra một không gian nơi những căng thẳng vốn tồn tại từ trước trở nên dễ nhìn thấy hơn.

Hay nói cách khác, PSG không tạo ra bạo lực. Nó chỉ khiến những gì đã tồn tại từ lâu hiện hình rõ ràng trên đường phố nước Pháp.

Nguồn: vnexpress.net