Tôi gia nhập báo The Sunday Times với tư cách cây viết bình luận từ kỳ World Cup tại Nam Phi tròn 16 năm trước. Chất lượng chuyên môn của giải đấu năm đó không phải lúc nào cũng cao, nhưng trải nghiệm thì trên cả tuyệt vời. Trải nghiệm của tôi khép lại bằng một buổi tối đáng nhớ tại Sandton, Johannesburg, khi được gặp huyền thoại HLV Bora Milutinovic – người cứ gặng hỏi tôi về Everton – và sau đó là bữa tối đậm chất bóng đá bên miếng bít tết cùng Slaven Bilic.

Cái hay của World Cup là ở chỗ nó kết nối những tâm hồn yêu quả bóng tròn lại với nhau, và giải năm nay còn đặc biệt hơn khi tuyển Scotland của tôi đã trở lại. Còn gì tuyệt vời hơn thế? Dù không dám hứa sẽ bình luận các trận đấu của đội nhà bằng một con mắt khách quan, tôi hy vọng sẽ mang đến cho độc giả góc nhìn chuyên môn thuần túy của một HLV về phần còn lại của giải đấu.

World Cup có rập khuôn Ngoại hạng Anh?

Chúng ta đôi khi quá ảo tưởng rằng Ngoại hạng Anh là "cái rốn của vũ trụ", là thước đo cho mọi giá trị. Nhưng hãy nhớ, đội bóng hay nhất châu Âu hai năm qua là PSG, một đại diện của Pháp. Và trước đó, các CLB Tây Ban Nha mới là những người thống trị.

Vì vậy, thật sai lầm nếu mặc định World Cup sẽ diễn ra theo kịch bản của bóng đá Anh. Ở một chừng mực nào đó, các nền bóng đá Nam Mỹ vẫn đi theo con đường riêng của họ. Argentina vô địch kỳ World Cup gần nhất bằng thứ bóng đá mang đậm bản sắc truyền thống. Còn ở lần gần nhất giải đấu này được tổ chức tại Mỹ, Brazil chính là những vị vua.

Bất chấp sức mạnh của Tây Ban Nha, Pháp hay Anh, tôi vẫn tin chiếc cúp vàng khó thoát khỏi tay người Nam Mỹ. Các đội bóng từ khu vực này sẽ thích nghi cực tốt với điều kiện thời tiết cũng như nhịp độ chậm của các trận đấu. Họ cũng sẽ nhận được sự tiếp sức vô hạn từ khán đài nhờ cộng đồng người Nam Mỹ sinh sống rất đông tại Mỹ.

Với Brazil, bạn không bao giờ được phép xem thường một tập thể được dẫn dắt bởi Carlo Ancelotti. Với Argentina, họ sở hữu Lionel Messi cùng Julian Alvarez, và đã chơi thuyết phục hơn Brazil ở vòng loại. Ecuador cũng có vài nhân tố đặc biệt xuất sắc trong đội hình, và Colombia cũng rất chất lượng.

Đã có một sự dịch chuyển rõ rệt về đường lối chiến thuật tại Ngoại hạng Anh mùa vừa qua, và tôi đang rất tò mò muốn thấy World Cup sẽ phản ánh xu hướng này ra sao. Thay đổi đó đánh dấu bước chuyển mình trở lại của lối chơi thực dụng và trực diện, đi kèm là sự lên ngôi của các tình huống bóng chết.

Cơn sốt "đá đẹp, theo đúng cách" - đặc biệt được cổ súy bởi giới chuyên gia, những người tạo ra áp lực lên các HLV lớn hơn bạn tưởng - từng khiến quá nhiều đội bóng đâm đầu vào lối triển khai bóng từ tuyến dưới. Họ làm vậy ngay cả khi chất lượng nhân sự trong tay không đủ tầm. Để rồi họ nhận ra rằng, việc để mất bóng ngay trước vùng cấm 4 đến 5 lần mỗi trận chỉ vì cố thêu hoa dệt gấm chính là hành động tự sát.

Vì thế, Ngoại hạng Anh mùa vừa qua chứng kiến điều mà tôi gọi là sự trở lại của "giá trị bình thường". Các đội tìm lại sự cân bằng giữa việc triển khai tấn công và nỗ lực bảo toàn mành lưới. Các HLV hiểu ra rằng lối chơi không phải là tất cả, kết quả mới là tối thượng.

Liệu chúng ta sẽ thấy nét thực dụng này tại World Cup? Các đội sẽ bớt chuyền quẩn quanh ở sân nhà? Họ sẽ phất bóng dài ngay khi cần thiết? Chắc chắn rồi, các tình huống cố định luôn là vũ khí sinh tồn ở các giải đấu cúp, và World Cup sắp khởi tranh cũng không ngoại lệ.

Gốc rễ nằm ở hàng thủ

Một giám sát kỹ thuật của UEFA từng đưa ra nhận xét rất hay về trận chung kết Champions League vừa qua. Đó là ngày nay, không nhiều đội được huấn luyện cách phòng ngự vùng cấm. Ông ấy chỉ ra tình huống dẫn đến quả phạt đền của PSG và pha vào bóng hấp tấp của Cristhian Mosquera với Khvicha Kvaratskhelia.

Nghệ thuật phòng ngự nằm ở các chi tiết và kỹ năng ra quyết định, như khi nào cần áp sát dập bóng, khi nào nên giữ khoảng cách. Những yếu tố như vị trí đứng và bộ pháp thân người cũng rất quan trọng, và Mikel Arteta chính là một bậc thầy trong việc rèn giũa những chi tiết này cho các học trò.

Trớ trêu thay, sai lầm của Mosquera lại hoàn toàn "lạc quẻ" so với bộ mặt thường thấy của Arsenal. Họ có lẽ là tập thể phòng ngự kiên cố nhất thế giới bóng đá hiện tại, đi qua cả một mùa giải Ngoại hạng Anh với số bàn thua ít nhất, đồng thời không phải nhận bất kỳ thẻ đỏ hay quả phạt đền nào. Đó là một chiến tích phi thường của Arteta.

Liệu tấm gương của "Pháo Thủ" có khơi lại niềm cảm hứng cho người hâm mộ về một hàng thủ chơi hay? Tôi cảm thấy bóng đá những năm gần đây có quá nhiều trung vệ đá như lập trình, như robot. Tôi thích xem những hậu vệ biết chủ động đọc tình huống, ứng biến linh hoạt và đưa ra quyết định chuẩn xác như cặp Gabriel Magalhaes - William Saliba của Arsenal.

Người Mỹ vốn cuồng những trận đấu thăng hoa, bùng nổ bàn thắng như trong các môn thể thao truyền thống của họ. Kỳ World Cup gần nhất xứ cờ hoa đăng cai - năm 1994 - từng đạt tỷ lệ bàn thắng trung bình mỗi trận cao nhất kể từ năm 1982. Nhưng đội có hàng thủ kiên cố như boong-ke vẫn luôn nắm giữ cơ hội lớn nhất để bước lên bục vinh quang.

Số 9 cổ điển hồi sinh, nhưng những quả tạt đi đâu hết rồi?

Sau kỷ nguyên thống trị của những số 9 ảo, các trung phong cắm truyền thống đang lấy lại vị thế của mình. Từ Erling Haaland, Viktor Gyokeres cho đến Igor Thiago, họ đều giữ vai trò hạt nhân tại Ngoại hạng Anh mùa rồi và cả ba đều góp mặt tại World Cup, bên cạnh những cái tên sừng sỏ như Kylian Mbappe, Romelu Lukaku, Edin Dzeko, Patrik Schick, Youssef En-Nesyri, và dĩ nhiên, Harry Kane.

Lối đá bám biên cũng đang thịnh hành trở lại, nhưng những cầu thủ chạy cánh hiện đại hay nhất thế giới lại là mẫu như Bukayo Saka, Jeremy Doku hay Khvicha Kvaratskhelia – những người cực giỏi trong các pha một đấu một, nhưng xu hướng của họ là bó vào trung lộ để dứt điểm hoặc kiến thiết. Ngày càng hiếm những cầu thủ bám biên dốc bóng xuống bên hông hậu vệ cánh đối phương rồi tạt bóng vào trong cho tiền đạo. Ấy vậy mà, nếu các số 9 đã quan trọng trở lại, chẳng phải chúng ta cần nhiều hơn những cầu thủ chạy cánh có kỹ năng tạt bóng cổ điển sao? Những người như David Beckham, hay với thế hệ tuyển Scotland của tôi, là John Robertson.

Các quả tạt vẫn là thứ vũ khí chết người. Tuyển Anh từng bị loại ở kỳ World Cup 2022 chính vì cú treo bóng của Antoine Griezmann cho Olivier Giroud đánh đầu. Nhưng chúng ta cần nhìn nhận chính xác, rằng tạt bóng chưa bao giờ biến mất khỏi bản đồ bóng đá, chỉ là những quả tạt kiểu cũ - nơi một cầu thủ đá cánh ngắm nghía rồi rót bóng chuẩn xác cho một số 9 hoặc một tiền vệ di chuyển sau để tấn công chính diện vùng cấm - giờ trở thành hàng hiếm.

Thứ chúng ta thường thấy ngày nay là những quả tạt đưa bóng sâu ra phía cột xa. Man City, trong những năm tháng đỉnh cao thời Pep Guardiola, là bậc thầy của bài đánh này, với những quả lật bóng có điểm rơi cực ngọt cho cầu thủ, thường là tiền đạo cánh đối diện, vòng ra sau hàng thủ đối phương để băng lên đón lấy. Điểm ưu việt của bài tạt này là nó loại bỏ hoàn toàn cặp trung vệ lẫn thủ môn đối phương.

Nhưng với một giải đấu quy tụ những số 9 chất lượng như World Cup 2026 tới đây, các đội sẽ thực sự lãng phí tài nguyên nếu không biết cách tiếp đạn cho họ bằng những quả tạt thẳng từ hai biên.

Khi tất cả cùng đồng lòng

Cảm giác như nhiều HLV đang có cách chọn quân rất khác so với trước đây. Việc Luis de la Fuente gạch tên toàn bộ cầu thủ Real Madrid khỏi đội hình tuyển Tây Ban Nha từng gây rúng động dư luận, nhưng ông thẳng thắn tuyên bố mình chọn người dựa trên phong độ thực tế và những ai phù hợp cho một chuyến hành trình dài ngày.

Đó là một tư duy rất đáng suy ngẫm. Tương tự, Thomas Tuchel cũng nhấn mạnh yếu tố "phản ứng hóa học" (gắn kết) và những cầu thủ có tầm ảnh hưởng tích cực đến phòng thay đồ khi công bố danh sách 26 tuyển thủ Anh. Tất cả điều này hoàn toàn hợp lý khi đây là kỳ World Cup dài nhất lịch sử, đồng nghĩa với việc các cầu thủ phải dành thời gian rất lâu tại sân bay, khách sạn, trên xe bus và trong phòng họp chiến thuật.

Đó dường như là cái đích mà bóng đá hiện đại đang hướng tới. Lịch thi đấu ngày một dày đặc và chúng ta đang sống trong một thế giới mà các HLV cần những cầu thủ thực sự biết hy sinh vì tập thể, thấu hiểu vai trò của mình và không vùng vằng đòi "xách vali về nước" nếu phải ngồi dự bị.

Khi di chuyển cùng đội, bạn phải học cách chung sống với tập thể trong một thời gian dài. Có vẻ như các HLV đã tự đặt câu hỏi cho chính mình: "Ai là người tôi thực sự muốn làm việc cùng?".

Ở Scotland, chúng tôi không bao giờ quên giai thoại Jimmy Johnstone leo lên một chiếc xuồng rồi trôi dạt ra khơi sau một chầu nhậu bét nhè, khi đang làm nhiệm vụ tại World Cup 1974. Tôi cũng nghĩ về vụ nổi loạn của các tuyển thủ Pháp tại World Cup 2010, hay thế hệ tài năng của bóng đá Hà Lan hục hặc, chia rẽ bè phái tại Euro 1996.

Các HLV đang thử nhiều liệu pháp khác nhau để quản trị phòng thay đồ. Bồ Đào Nha - một ứng cử viên nặng ký theo góc nhìn của tôi - chọn cách bay hội quân cực muộn, trong khi hai học trò của tôi ở tuyển Senegal đã bay sang Mỹ chỉ hai ngày sau khi mùa giải của Everton hạ màn. Tuyển Anh và Scotland cũng hành quân từ sớm. Hãy chờ xem phương án nào sẽ mang lại quả ngọt. Giữ cho một tập thể luôn vui vẻ, đồng lòng trong một giai đoạn dài chưa bao giờ là dễ dàng.

Bài đánh nách trung vệ sẽ mở toang các trận đấu?

Trở lại với quả phạt đền của PSG trong trận chung kết Champions League 2026, họ có được nó sau một pha dàn xếp vốn đã trở thành bài vở kinh điển của các ông lớn châu Âu hiện nay. Giới chuyên môn lúc này bàn luận rất nhiều về những tình huống dốc bóng xuống nách giữa trung vệ và hậu vệ biên. Tôi dự đoán đây sẽ là mảng miếng chiến thuật nở rộ tại World Cup năm nay, vì đó là con đường hiệu quả nhất để đối mặt với khung thành.

Hãy tưởng tượng hành lang nằm giữa trung vệ và hậu vệ biên cùng cánh của đối phương. Một đội tấn công thường muốn khởi xướng bài đánh này từ khoảng cách tầm 25 mét trước khung thành, vì họ cần một pha tăng tốc ngắn và nhanh khiến trung vệ không kịp bọc lót, mở ra khoảng trống để cầu thủ đâm vào vùng cấm dứt điểm hoặc chuyền trả ngược.

Người thực hiện những pha chạy chỗ này thường là một số 10. Rất nhiều đội hiện nay sử dụng các hậu vệ biên bó vào trung lộ, nên bạn có thể sẽ chứng kiến cấu trúc tấn công tương tự như sơ đồ "WM" cổ điển – tức hậu vệ biên ở rìa vùng cấm, tiền đạo cánh bám biên chuyền sệt thẳng vào vùng cấm địa, và một số 10 sẽ băng xuống đón bóng ở nách giữa trung vệ và hậu vệ biên đối thủ.

Đây là một bài phối hợp - chạy chỗ rất khó bị bắt bài. Arsenal rất thuần thục ở miếng đánh này. Cách đây vài mùa, họ đơn giản là không thể ngăn cản bên hành lang phải nhờ sự ăn ý giữa Saka, Odegaard và Ben White. Hãy để mắt tới đòn này trong vài tuần tới.

Cái nóng sẽ bóp nghẹt pressing và kèm người một-một?

Một trong những lý do khiến lối chơi trực diện hồi sinh chính là để khắc chế pressing. Và vì có ít đội mạo hiểm triển khai bóng ngắn từ sân nhà hơn, tôi không nghĩ pressing tầm cao còn là một thứ đặc sản quá ghê gớm ở Ngoại hạng Anh mùa vừa qua, như cái thuở Jurgen Klopp và Guardiola đua tranh nghẹt thở bằng những cỗ máy pressing thượng hạng.

Thay vào đó, thứ chúng ta thấy nhiều hơn là lối đá kèm người một-một trên toàn mặt sân. Các đội hàng đầu hiện nay có sự hoán đổi vị trí và linh hoạt cực cao đến mức nếu bạn chọn cách phòng ngự khu vực để ứng phó, bạn đang đánh đố các cầu thủ của mình về khả năng tư duy, giao tiếp và chọn thời điểm chuyển giao người kèm.

Vì vậy, một số HLV chọn cách tiếp cận đơn giản hơn: "Tôi sẽ làm cho mọi thứ dễ dàng thế này: cậu theo chết cầu thủ X, còn cậu khóa chặt cầu thủ Y cho tôi". Nếu bạn áp dụng phương pháp này trên khắp mặt sân, bạn sẽ có thứ mà người Mỹ, với tình yêu bóng rổ của họ, gọi là hệ thống áp sát toàn sân (full-court press).

Nhưng tôi hoài nghi về việc liệu chúng ta có được chứng kiến làn sóng này ở World Cup hay không. Khả năng cao chúng ta sẽ chỉ thấy những khối pressing nửa sân – nơi một vài vị trí trong đội hình sẽ áp sát có mục tiêu, có hệ thống, trong khi các vị trí còn lại lùi sâu làm nhiệm vụ bọc lót. Tại sao ư? Bởi việc duy trì cường độ kèm người một-một toàn sân ngốn một lượng thể lực kinh khủng, điều gần như bất khả thi dưới điều kiện thời tiết nắng nóng.

Trở lại với các đội tuyển Nam Mỹ và lý do tôi đặt cửa cho họ, tôi đã dự khán một số trận tại FIFA Club World Cup hè năm ngoái và tận mắt chứng kiến các đại diện Nam Mỹ quái chiêu ra sao trong việc dùng tiểu xảo cắt vụn trận đấu, câu giờ và chủ động giảm nhịp độ để phân phối sức khi cần.

Tóm lại, hãy dè chừng Argentina và Brazil, họ đang nắm trong tay cơ hội lớn. Tất nhiên là nếu họ có thể bước qua xác tuyển Scotland của tôi trước đã!

Hoàng Thông (theo Sunday Times)