Nỗ lực thiết lập cơ chế quản lý eo biển Hormuz của Iran

Đài truyền hình Press TV của Iran ngày 5/5 cho biết nước này đã thiết lập cơ chế mới để quản lý tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Các phương tiện muốn qua Hormuz sẽ nhận một thư điện tử, trong đó có biểu mẫu gồm hơn 40 mục cần khai báo do Cơ quan Eo biển vịnh Ba Tư (PGSA) ban hành. PGSA là cơ quan mới được Iran thành lập để quản lý Hormuz.

Việc Iran thành lập một cơ quan mới để xét duyệt tàu thuyền qua Hormuz đang làm dấy lên câu hỏi về tham vọng dài hạn của Tehran tại một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới.

"Ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy Iran muốn duy trì kiểm soát Hormuz lâu nhất có thể, trong khi Mỹ cũng có thể chấp nhận cục diện như vậy", Matt Wright, chuyên gia tại công ty dữ liệu hàng hải Kpler, nhận định.

Eo biển Hormuz là tiêu điểm trong xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran. Trong thời bình, Hormuz là tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới đến từ vùng Vịnh, các tàu thương mại được tự do đi qua theo quy định của luật pháp quốc tế.

Nhưng kể từ khi chiến sự nổ ra, Iran đã phong tỏa Hormuz, chỉ cho phép tàu của quốc gia "thân thiện" đi qua, với lý do nhằm đảm bảo an ninh cho nước này.

Để đi qua eo biển Hormuz, hãng vận hành tàu phải tìm đến bên trung gian có thể liên hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và cung cấp đầy đủ thông tin về phương tiện. Nếu hồ sơ của tàu vượt qua quá trình thẩm tra, IRGC sẽ cấp một mã phê duyệt và hướng dẫn cụ thể về tuyến đường mà tàu phải đi để qua eo biển Hormuz.

Cơ chế mới của PGSA được cho là bước đi nhằm thể chế hóa quy trình xét duyệt của IRGC. Theo quy định mới của Iran, các chủ tàu giờ đây phải cung cấp thông tin chi tiết về hành trình, chủ sở hữu, thủy thủ đoàn và hàng hóa cho PGSA. Cơ quan này nhấn mạnh rằng việc cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác là điều kiện cần thiết để hồ sơ được xử lý.

"Mọi hậu quả phát sinh từ khai báo sai sẽ do bên nộp hồ sơ tự chịu trách nhiệm", biểu mẫu của PGSA cho biết.

Những yêu cầu mới "về cơ bản khá giống những thông tin mà giới chức Iran đã yêu cầu các chủ tàu cung cấp từ trước", Richard Meade, chuyên gia tại nền tảng dữ liệu hàng hải Lloyd's Intelligence, nhận định với CNN. Động thái "đã chính thức hóa quy trình và là bước đi nhằm bình thường hóa việc Iran nắm quyền kiểm soát hoạt động qua lại trên tuyến hàng hải này".

Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei ngày 6/5 đăng thông điệp nêu ra tầm nhìn về vịnh Ba Tư. Ông kêu gọi thiết lập một "trật tự khu vực và toàn cầu mới dưới chiến lược một Iran hùng mạnh", nơi "không còn chỗ cho các thế lực bên ngoài cùng những hành động can thiệp, gây rối của họ".

Ông Khamenei cũng nhấn mạnh rằng việc đóng cửa eo biển Hormuz là một trong những công cụ Iran có thể sử dụng để hiện thực hóa mục tiêu này.

"Iran đã đưa ra những yêu cầu về thanh toán, có thể hiểu là các khoản phí lưu thông, đối với những tàu muốn được cấp phép đi qua", Dimitris Maniatis, giám đốc điều hành công ty tư vấn rủi ro hàng hải Marisks, cho biết.

Sau khi được cấp phép, các tàu sẽ phải di chuyển theo "một hải trình cụ thể", đi qua khu vực giữa hai đảo Qeshm và Larak nằm ven bờ biển Iran, theo Maniatis. Điều này giúp Tehran gia tăng năng lực giám sát và mở rộng khả năng kiểm soát thực tế đối với các tuyến lưu thông.

Giới chuyên gia cho rằng việc Iran tìm cách hợp thức hóa quyền kiểm soát eo biển Hormuz bằng cách yêu cầu tàu thuyền đi qua phải nộp hồ sơ thẩm định hoặc đóng phí là đi ngược lại với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).

UNCLOS quy định trong các eo biển quốc tế như Hormuz, mọi tàu thuyền và phương tiện bay đều được hưởng quyền quá cảnh mà không bị cản trở. Quốc gia ven biển không được tạm đình chỉ quyền quá cảnh này vì bất cứ lý do gì. Khi thực hiện quyền quá cảnh, tàu thuyền cần đi qua nhanh chóng, liên tục và không có bất cứ hành vi đe dọa hoặc sử dụng vũ lực nào chống lại chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia ven biển.

"Việc bảo đảm eo biển luôn thông suốt là nghĩa vụ được quy định trong công ước của Liên Hợp Quốc, đồng thời là trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế", Đại sứ Qatar tại Liên Hợp Quốc, Alya Ahmed Saif al-Thani, nhấn mạnh. Bà cảnh báo tình hình hiện nay không chỉ đe dọa ổn định kinh tế toàn cầu và an ninh năng lượng, mà còn làm trầm trọng thêm các cuộc khủng hoảng nhân đạo, đồng thời phá hoại ổn định khu vực.

Qatar, Bahrain, UAE, Arab Saudi, Kuwait và Mỹ đã soạn dự thảo yêu cầu Iran "lập tức tham gia và tạo điều kiện" cho các nỗ lực của Liên Hợp Quốc trong việc thiết lập hành lang nhân đạo ở eo biển Hormuz để vận chuyển hàng viện trợ, phân bón và các hàng hóa khác.

Iran cũng đối mặt sức ép đáng kể từ Mỹ. Giới chức Washington đã phát tín hiệu không chấp nhận việc Tehran đơn phương áp đặt quyền kiểm soát tại Hormuz. Mỹ đã áp lệnh phong tỏa với mọi cảng biển Iran từ ngày 13/4 và triển khai chiến dịch hộ tống các tàu mắc kẹt ở vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz. Chiến dịch này đang tạm dừng "để xem liệu thỏa thuận với Iran có thể được hoàn tất và ký kết hay không".

Ông Wright cảnh báo rằng nếu Iran kiểm soát Hormuz kéo dài, lưu lượng tàu thuyền qua eo biển khó có thể trở lại mức bình thường như trước xung đột. Trong khi đó, ông Maniatis ước tính có gần 1.000 tàu cùng khoảng 20.000 thủy thủ đang mắc kẹt ở vùng Vịnh do Mỹ và Iran đối đầu.

"Thủy thủ không phải binh sĩ. Họ là dân thường vận hành tàu thuyền, tham gia dòng chảy thương mại toàn cầu", ông Maniatis nói. "Họ không nên bị vướng vào tình huống như hiện tại".

Nguồn: vnexpress.net