Nghịch lý độc lực khiến Hantavirus không thể gây đại dịch toàn cầu

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận đến nay có 8 ca bệnh liên quan đến Hantavirus trên tàu du lịch MV Hondius được báo cáo, trong đó 3 trường hợp tử vong. Kết quả xét nghiệm xác nhận 5 ca nhiễm Hantavirus. Chủng virus liên quan được xác định là virus Andes, loại duy nhất được biết đến là có khả năng lây truyền từ người sang người, với tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%.

Sự xuất hiện của chùm ca bệnh Hantavirus làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng y tế mới. Câu hỏi phổ biến nhất lúc này là liệu nó có lây lan như Covid-19, dẫn đến các lệnh phong tỏa hay yêu cầu đeo khẩu trang bắt buộc hay không.

Tại cuộc họp báo tối 7/5, tiến sĩ Maria Van Kerkhove, Giám đốc bộ phận Quản lý Dịch bệnh và Đại dịch của WHO, khẳng định: "Đây không phải là Covid-19 hay cúm bởi cơ chế lây lan của nó hoàn toàn khác biệt. Trong các đợt bùng phát virus Andes trước đây, việc lây truyền từ người sang người chủ yếu chỉ xảy ra giữa những người có tiếp xúc gần".

Bà cho biết thêm hiện trên tàu không có hành khách hay thành viên thủy thủ đoàn nào có triệu chứng.

Tiến sĩ Abdirahman Mahamud, Giám đốc bộ phận Điều phối Cảnh báo và Ứng phó thuộc Chương trình Y tế Khẩn cấp của WHO, dẫn chứng ổ dịch tương tự tại Argentina giai đoạn 2018-2019. Ông nhấn mạnh rằng các chuỗi lây truyền này hoàn toàn có thể chặn đứng bằng cách truy vết và cách ly, bởi virus thường chỉ phát tán mạnh trong không gian kín và hẹp.

Theo các chuyên gia, khác với khả năng lây lan qua không khí mạnh mẽ của Covid-19, Hantavirus chủ yếu truyền từ động vật gặm nhấm sang người qua chất thải. Dù có tỷ lệ tử vong cao hơn, loại virus này khó có thể gây đại dịch do khả năng lây truyền giữa người với người cực kỳ hạn chế.

Ngay cả với chủng Andes, việc nhiễm bệnh cũng đòi hỏi quá trình tiếp xúc thân mật và kéo dài. Chính rào cản về cơ chế lây truyền khiến các đợt bùng phát Hantavirus thường chỉ mang tính cục bộ.

Dưới góc độ dịch tễ học, sự nguy hiểm của Hantavirus lại là rào cản ngăn nó lan rộng toàn cầu. "Tiềm năng gây đại dịch chủ yếu nằm ở cơ chế lây truyền, không phải ở khả năng gây tử vong", Newsweek hôm 6/5 dẫn lời Amesh Adalja, học giả cao cấp tại Trung tâm An ninh Y tế Johns Hopkins, Mỹ.

"Đặc tính sinh học thúc đẩy một đại dịch bùng phát chính là cách mà mầm bệnh di chuyển giữa người với người, chứ không phải là nó khiến người bệnh trở nặng đến mức nào", theo Amesh Adalja.

Đồng quan điểm, bà Zoe Weiss, giám đốc Vi sinh vật học tại Trung tâm Y tế Tufts, Mỹ, cho biết những mầm bệnh có nguy cơ gây đại dịch cao nhất thường cho phép người bệnh vẫn có thể di chuyển và duy trì các kết nối xã hội trong giai đoạn lây nhiễm. Ví dụ Covid-19 có thể lây lan trước khi triệu chứng khởi phát và lây từ những người chỉ có biểu hiện nhẹ hoặc hầu như không có triệu chứng.

Hantavirus hoàn toàn ngược lại. Giáo sư Vincent Racaniello tại Đại học Columbia giải thích thêm chìa khóa của việc lây truyền nằm ở chỗ virus được phát tán ngay trong giai đoạn ủ bệnh và giai đoạn không triệu chứng.

"Virus cúm và SARS-CoV-2 làm việc này rất tốt. Còn với Hantavirus, rào cản lớn nhất của nó chính là khả năng lây truyền từ người sang người một cách hiệu quả", giáo sư cho hay.

Hantavirus không dễ lây lan và chỉ lây khi người bệnh xuất hiện các triệu chứng. Với hầu hết người bị nhiễm, virus sẽ ủ bệnh trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần, trước khi các triệu chứng bắt đầu phát tác. Tuy nhiên, một khi các triệu chứng xuất hiện, người bệnh sẽ trở nặng nhanh. Đây chính là lúc độc lực cao lại vô tình trở thành lợi thế cho việc khoanh vùng dịch bệnh.

Tại cuộc họp báo, Tổng Giám đốc WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, nhận định thế giới có thể ghi nhận thêm ca nhiễm mới song rủi ro với cộng đồng vẫn ở mức thấp. Câu hỏi khiến các nhà dịch tễ học luôn phải cảnh giác là điều kiện nào có thể khiến Hantavirus thực sự biến chuyển thành một đại dịch toàn cầu. Câu trả lời nằm ở "hiệu quả lây truyền", một yếu tố đòi hỏi những thay đổi tiến hóa cực kỳ phức tạp.

Theo giáo sư Racaniello, hiện nay virus lây nhiễm kém nhưng chính những đợt bùng phát nhỏ lẻ ở người lại đóng vai trò như môi trường "tập dượt" để chọn lọc tự nhiên giữ lại các biến thể lây lan tốt hơn.

Tuy nhiên, Hantavirus đang phải đối mặt với những rào cản sinh học khổng lồ mà rất ít mầm bệnh nào gặp phải. Chuyên gia Weiss khẳng định để gây đại dịch, virus này cần một "cú nhảy vọt" tiến hóa để thay đổi toàn diện từ cách xâm nhập tế bào đến việc lẩn tránh hệ miễn dịch của người.

Với khả năng lây truyền giữa người với người yếu ớt như hiện tại, đây không phải là một lộ trình dễ dàng hay khả thi trong tương lai gần.

Sở dĩ rào cản này được đánh giá là "khổng lồ" bởi bản chất Hantavirus vốn là mầm bệnh được tối ưu hóa cho loài gặm nhấm chứ không phải đường hô hấp của con người. Để thực hiện được chuỗi đột biến liên hoàn nhằm thích nghi hoàn toàn với cơ thể người, virus cần hàng triệu ca nhiễm để tạo ra đủ cơ hội cho chọn lọc tự nhiên vận hành, một điều kiện mà thực tế hiện nay không thể đáp ứng.

Do đó, dù rủi ro tiến hóa là có thật về mặt lý thuyết, chính những lực cản sinh học khắc nghiệt đang giữ Hantavirus ở xa kịch bản của một đại dịch toàn cầu.

Thế giới đã quá quen thuộc với Hanatvirus. Như Thomas G. Ksiazek, một chuyên gia virus học dày dạn kinh nghiệm trong việc theo dõi các bệnh truyền nhiễm mới nổi, nhận định: "Nếu nó thực sự có khả năng gây ra đại dịch, điều đó đã xảy ra từ lâu rồi".

Sự kết hợp giữa cơ chế lây truyền kém hiệu quả và đặc tính gây bệnh nặng nhanh chóng chính là lý do khiến Hantavirus khó có thể tạo ra một cuộc phong tỏa toàn cầu lần thứ hai.

Nguồn: vnexpress.net