Lý do Israel bắt giữ các nhà hoạt động trên đội tàu tới Gaza

Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) ngày 18/5 chặn bắt đội tàu viện trợ thuộc Đoàn thuyền buồm Global Sumud (GSF) trên Địa Trung Hải, khu vực phía tây Cyprus. GSF gồm khoảng 50 tàu khởi hành từ Thổ Nhĩ Kỳ tuần trước, chở hàng nhân đạo cùng các nhà hoạt động từ nhiều quốc gia với mục tiêu phá thế phong tỏa quanh Gaza.

Giới chức Israel cho biết khoảng 430 người bị bắt trên các tàu của GSF đang được đưa về nước này thẩm vấn. GSF cùng những tổ chức pháp lý vì các nhà hoạt động cáo buộc Israel "bắt cóc và cưỡng ép đưa các tình nguyện viên từ vùng biển quốc tế vào lãnh thổ". Nhiều quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha đã lên án Israel.

Bộ Ngoại giao Israel bác bỏ các cáo buộc, gọi đội tàu là "chiêu trò phục vụ cho Hamas", nhóm đang kiểm soát Dải Gaza. Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố hải quân Israel đang ngăn chặn "một âm mưu ác ý" khi vây bắt đội tàu.

Các diễn biến phản ánh một tranh cãi đã kéo dài nhiều năm liên quan việc Israel áp phong tỏa với Gaza, dải đất nhỏ ven Địa Trung Hải của người Palestine.

Sáng kiến GSF được triển khai từ giữa năm 2025, có sự tham gia của nhiều tổ chức dân sự quốc tế ủng hộ Palestine. Tên gọi "Sumud" trong tiếng Arab có nghĩa là "kiên định, bền bỉ", từ thường được người Palestine dùng để thể hiện phản đối Israel chiếm đóng.

GSF tháng 9/2025 bắt đầu "sứ mệnh hàng hải đến Gaza" đầu tiên với hơn 50 tàu chở theo hàng trăm tấn hàng viện trợ. Tuy nhiên, cũng giống như nhiều nỗ lực trước đó của những tổ chức khác, đội tàu GSF cũng bị lực lượng Israel chặn bắt. Các nhà hoạt động được đưa về Israel rồi bị trục xuất.

Quân đội Israel từng chiếm đóng Gaza trong nhiều thập kỷ sau khi kiểm soát vùng đất này trong cuộc chiến 6 ngày năm 1967. Đối mặt với làn sóng phản kháng dữ dội của người Palestine cũng như áp lực quốc tế, Israel từ bỏ kiểm soát Gaza, rút toàn bộ binh sĩ cùng người định cư khỏi dải đất năm 2005.

Quyết định rút quân của Israel đã tạo điều kiện cho Hamas trỗi dậy thành một phe phái chính trị lớn ở Gaza và kiểm soát toàn bộ dải đất năm 2007. Đây cũng là thời điểm Israel áp đặt lệnh phong tỏa cả trên đất liền, trên không và trên biển với Gaza nhằm ngăn chặn mối đe dọa từ Hamas.

Liên Hợp Quốc chỉ trích việc phong tỏa của Israel "hủy hoại sinh kế" và cản trở phát triển của Gaza. Nhiều tổ chức nhân quyền và phi chính phủ cáo buộc chính sách phong tỏa của Israel cấu thành hành động "trừng phạt tập thể", trái với luật pháp quốc tế.

Tel Aviv lập luận rằng các biện pháp phong tỏa được áp đặt nhằm ngăn Hamas tiếp nhận vũ khí trái phép, bảo vệ người dân Israel khỏi các cuộc tấn công bằng rocket mà nhóm này cùng các lực lượng vũ trang ở Gaza vẫn thường thực hiện.

Năm 2008, một số đội tàu viện trợ vẫn cập được bờ Gaza do Israel chưa thực thi hoàn toàn lệnh phong tỏa. Đến giữa năm 2009, Israel bắt đầu chặn mọi tàu tiếp cận dải đất và không có phương tiện nào đến được Gaza kể từ năm 2010.

Tình hình ở Gaza càng nghiêm trọng sau khi chiến sự Israel - Hamas bùng phát từ tháng 10/2023. Khu vực rơi vào khủng hoảng nhân đạo, một số tổ chức phi chính phủ cảnh báo tình trạng diệt chủng và nạn đói xảy ra ở dải đất. Hơn 63.000 dân thường Palestine, trong đó ít nhất 20.000 trẻ em, đã thiệt mạng.

Bộ Ngoại giao Israel thường mô tả các đội tàu này là "hành động khiêu khích", tuyên bố sẽ chặn bắt và không để bất kỳ phương tiện nào tiếp cận được Gaza. Tel Aviv kêu gọi những bên muốn chuyển viện trợ tới Gaza hãy thực hiện thông qua những kênh đã được thiết lập để Israel kiểm tra an ninh.

Tuy nhiên, hầu hết các vụ chặn bắt của hải quân Israel đều diễn ra ngoài lãnh hải nước này, làm dấy lên tranh cãi pháp lý.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), lãnh hải của một quốc gia chỉ kéo dài 12 hải lý tính từ đường cơ sở. Ở vùng biển ngoài khu vực này, tàu thuyền nước ngoài được phép thực hiện quyền tự do hàng hải. Nhóm GSF và nhiều tổ chức nhân quyền lập luận rằng Israel không có quyền chặn hoặc bắt giữ tàu dân sự hoạt động ngoài lãnh hải nước này.

"Các anh không được phép ngăn chúng tôi theo luật quốc tế", nhà hoạt động Thiago Avila phản hồi hải quân Israel qua vô tuyến trước khi đội tàu của GSF bị chặn bắt tháng 9/2025. "Vì vậy chúng tôi không tuân thủ yêu cầu của các anh".

Donald Rothwell, giáo sư luật quốc tế tại Đại học Quốc gia Australia, nhận định quyền tự do hàng hải là nguyên tắc cốt lõi của luật biển quốc tế.

"Bất kỳ hành động quấy rối hay ngăn chặn tàu nào trên vùng biển quốc tế ở Địa Trung Hải đều là vi phạm rõ ràng luật quốc tế", ông Rothwell viết trên The Conversation.

Tuy nhiên, một số chuyên gia luật quốc tế đưa ra cách diễn giải có lợi cho Israel. Robbie Sabel, cựu cố vấn pháp lý Bộ Ngoại giao Israel, cho rằng trong bối cảnh xung đột vũ trang với Hamas, Israel có quyền thực thi phong tỏa hải quân ngay cả ngoài lãnh hải, nếu tàu có ý định phá phong tỏa.

Yuval Shany, chuyên gia luật quốc tế tại Đại học Hebrew ở Jerusalem, cũng cho rằng nếu phong tỏa Gaza được coi là hợp pháp theo luật chiến tranh, Israel có thể chặn tàu sau khi đưa ra cảnh báo trước.

Theo Rothwell, để ngăn chặn tàu tìm cách tiến vào Gaza, Israel buộc phải làm điều đó ngay từ vùng biển quốc tế, bởi đội tàu càng đến gần bờ biển Gaza, Tel Aviv càng khó ngăn cản và dễ để lọt.

Israel không muốn tạo ra tiền lệ nguy hiểm. Một tàu cập được Gaza thành công có thể khuyến khích thêm nhiều chiến dịch tương tự trong tương lai, đồng thời gia tăng áp lực quốc tế lên Israel trong bối cảnh nước này đang đối mặt chỉ trích ngày càng lớn về tình hình nhân đạo tại Gaza.

Nhiều chuyên gia cho biết lượng hàng hóa viện trợ mà các đội tàu mang theo có thể không nhiều và hoạt động của họ mang ý nghĩa lớn về mặt chính trị hơn là hỗ trợ nhân đạo thực chất.

"Mục đích chính của những đội tàu như vậy là thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế vào những gì đang diễn ra tại Gaza", Nathan Brown, giáo sư khoa học chính trị Đại học George Washington, nói với DW. "Các đội tàu cũng gửi đi một thông điệp với người dân Palestine rằng thế giới không bỏ quên họ".

Amjad Iraqi, chuyên gia về quan hệ Israel - Palestine tại tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu Nhóm khủng hoảng Quốc tế, trụ sở Bỉ, có chung nhận định.

"Các nhà hoạt động đang cố gắng gửi đi thông điệp rằng có một cuộc khủng hoảng nhân đạo khẩn cấp và tình hình hiện nay đòi hỏi phải phản đối việc Israel phong tỏa và để nạn đói diễn ra ở Gaza", theo ông Iraqi. "Điều này không phụ thuộc vào việc đoàn tàu có cập bến Gaza thành công hay không".

Stephen Cotton, Tổng thư ký Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế, cho biết luật biển quy định rõ ràng rằng tấn công hoặc bắt giữ các tàu nhân đạo bất bạo động trên vùng biển quốc tế là bất hợp pháp và không thể chấp nhận. "Biển cả không được biến thành chiến trường", ông Cotton nói với Al Jazeera.

Tuy nhiên, giới chức Israel khẳng định những đoàn tàu như GSF chỉ mang theo lượng hàng hóa cứu trợ tượng trưng và tìm cách tiến vào Gaza với mục đích "khiêu khích", thay vì phục vụ mục tiêu nhân đạo.

"Một kế hoạch PR nữa đã kết thúc", Bộ Ngoại giao Israel thông báo trên X sau khi hơn 400 nhà hoạt động bị bắt. "Israel sẽ tiếp tục hành động theo quy định của luật pháp quốc tế và không cho phép bất cứ hành động vi phạm nào với vòng phong tỏa quanh Gaza".

Nguồn: vnexpress.net