Tài xế công nghệ: Nạn nhân của bạo hành và thuật toán

Ngày 10/5, một nam tài xế giao hàng ở phường Cần Thơ bị khách hàng hành hung, đánh chảy máu mũi sau khi từ chối yêu cầu mở hộp tông đơ để thử lên thú cưng. Hôm sau, người mua bị công an triệu tập để xử lý hành vi gây rối trật tự công cộng.

Đây không phải vụ việc đơn lẻ. Cuối tháng 3, một nữ tài xế ở TP HCM bị đánh trước khách sạn do tranh cãi vị trí giao hàng. Trước đó vài ngày, một tài xế ở phường Bình Dương bị truy đuổi bằng ôtô và đánh trọng thương. Theo thống kê chưa đầy đủ của báo chí, từ cuối năm 2024 đến nay có khoảng 20 vụ hành hung tài xế công nghệ. Nghiêm trọng nhất là vụ việc một người giao hàng tử vong tại Đà Nẵng đầu năm 2025.

Sự gia tăng các vụ hành hung tài xế công nghệ diễn ra cùng với tốc độ phát triển của nền kinh tế chia sẻ (gig economy) tại Việt Nam. Thị trường giao đồ ăn trực tuyến và gọi xe công nghệ tại Việt Nam dự báo vượt mốc 11,5 tỷ USD vào năm 2030, theo hãng nghiên cứu Ipsos. Lực lượng lao động vận hành thị trường này xấp xỉ một triệu người, theo thống kê từ Viện Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) Việt Nam. Họ mang danh xưng "đối tác", không có lương cơ bản, không bảo hiểm y tế và trợ cấp thất nghiệp.

Quan trọng hơn, "đối tác" thực chất là mô hình kinh doanh thiếu các chế tài bảo vệ an toàn cho người lao động. Ngoài đường, họ đối mặt nguy cơ tai nạn và bạo lực từ khách hàng. Trong hệ thống, họ chịu sự giám sát và chế tài của thuật toán.

Luật chơi của thuật toán

Khi Võ Thanh, 27 tuổi, bị khách từ chối đội mũ bảo hiểm và ném xuống đất tối 15/3, anh chọn cách im lặng hoàn thành cuốc xe. "Thấy khách say là tôi biết có rủi ro nhưng không dám hủy chuyến vì sợ hệ thống đánh tụt tỷ lệ nhận cuốc", anh nói.

Suốt hành trình, hành khách yêu cầu chạy sai lộ trình và xúc phạm tài xế. Thanh phản ứng. Vị khách bỏ đi cùng lời đe dọa làm anh mất việc. Hai ngày sau, tổng đài gọi xác minh. Thanh trình bày việc mình bị nhục mạ trước, nhưng tài khoản của anh bị khóa vĩnh viễn với lý do "vi phạm quy tắc ứng xử".

Nguyễn Hùng, tài xế ôtô công nghệ tại TP HCM, gặp tình huống tương tự. Tối 10/3, anh chở một nhóm khách vào khu dân cư và dừng xe tại thanh chắn để hỏi đường. Hành khách phía sau đập vai và lăng mạ anh. Hùng trích xuất camera hành trình không che mặt hành khách và đăng lên mạng xã hội. Tài khoản của Hùng bị khóa vĩnh viễn sau khi có khiếu nại. "Tôi sai khi để lộ hình ảnh hành khách. Nhưng nền tảng chỉ xử lý lỗi bảo mật thông tin, bỏ qua việc tài xế bị đe dọa", anh nói.

Trả lời VnExpress về vụ việc, đại diện hãng gọi xe cho biết quyết định ngừng quyền sử dụng ứng dụng được đưa ra sau khi xác minh. "Chúng tôi có cơ sở xác định đối tác đã tiết lộ thông tin cá nhân của hành khách. Hãng đã yêu cầu gỡ nội dung vi phạm nhưng không nhận được hợp tác sau ba ngày, do đó áp dụng chế tài", đại diện nền tảng cho biết.

Học giả trong lĩnh vực luật lao động kỷ nguyên số, giáo sư Valerio De Stefano, Trường Luật Osgoode Hall (Canada), cho rằng khoảng trống pháp lý của mô hình lao động nền tảng là nguyên nhân gốc rễ. Nghịch lý lớn nhất của kinh tế nền tảng là các công ty định vị mình là bên trung gian, không phải người sử dụng lao động. Tuy nhiên, thuật toán của họ trực tiếp phân phối công việc, giám sát hiệu suất, chi phối thu nhập và quyết định quyền làm việc của tài xế. Nền tảng có quyền thưởng, phạt, vô hiệu hóa tài khoản thông qua hệ thống đánh giá một chiều.

"Khi một nền tảng có thể thưởng, phạt, hạ xếp hạng hoặc vô hiệu hóa tài khoản chỉ thông qua hệ thống đánh giá, mức độ kiểm soát đó đã rất gần, thậm chí vượt qua quan hệ quản lý lao động truyền thống.", giáo sư De Stefano nói.

Số liệu từ Viện FES Việt Nam cho thấy, 63% tài xế từng đối mặt rủi ro an toàn trong quá trình làm việc. Mức thu nhập thực tế của họ thấp hơn 16,6% so với mức sống tối thiểu. Nhiều người làm việc 11 tiếng mỗi ngày để đạt mức thu nhập 9,2 triệu đồng/tháng. Đáng chú ý, 62% lao động nói không có cơ hội giải thích khi hệ thống xử phạt.

Khoảng trống an sinh

Ông Phạm Trường Sơn, Chủ tịch Cộng đồng các tổ chức phi lợi nhuận miền Nam (SNPO), gọi đây là "bẫy đối tác" với sự lệch pha quyền lực, đẩy nhiều lao động vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, họ lo sợ việc phản ứng lại hành vi lạm dụng từ khách sẽ giảm xếp hạng hoặc mất cơ hội nhận việc trong tương lai. Mặt khác, các nền tảng lại không nhận trách nhiệm bảo vệ mà một người sử dụng lao động thông thường phải có.

Đại diện SNPO đề xuất thành lập Hiệp hội bảo vệ tài xế công nghệ, tương tự mô hình Thái Lan, đặt dưới sự bảo trợ của Mặt trận Tổ quốc. Tổ chức này sẽ đóng vai trò đối trọng thiết yếu nhằm tạo thế cân bằng khi đối thoại với các tập đoàn công nghệ đa quốc gia.

Theo Giáo sư De Stefano, giới lập pháp và các tổ chức quốc tế ngày càng giám sát chặt chẽ hệ thống quản lý bằng thuật toán. Ở góc độ toàn cầu, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đang thảo luận thiết lập công ước quốc tế bảo vệ nhóm lao động này, tập trung vào phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp và tính minh bạch của thuật toán.

"Các nhà hoạch định chính sách cần đặc biệt chú ý tới bốn vấn đề cốt lõi: phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp, tính minh bạch của thuật toán và quyền tổ chức, thương lượng tập thể của người lao động", cựu chuyên gia ILO nói.

Trong thời gian chờ đợi các quy định pháp lý, nhiều người chọn cách rời đi. Thanh và Hùng chuyển sang ứng dụng mới nhưng nhận ra các bộ quy tắc đều ưu tiên bảo vệ hành khách.

Với Hoàng Tuấn Hiển, 40 tuổi, ở TP HCM, sự bào mòn lớn nhất sau hai năm chạy xe không phải thu nhập bấp bênh, mà là cảm giác bị bỏ mặc mỗi khi gặp sự cố. Sau một lần bị khách đánh giá "1 sao" oan chỉ vì kẹt xe, anh quyết định tắt ứng dụng, bỏ nghề.

"Khi ngừng chạy xe, tôi thấy đầu óc yên ổn", anh nói.

Nguồn: vnexpress.net