Những yếu tố 'chặn đường' sinh hai con của phụ nữ Việt

Cuối năm 2017, con trai chị Bảo Yến sốt cao. Lúc đó, người mẹ là nhân viên kế toán, đang bận quyết toán sổ sách, còn chồng đi công tác xa. Trong tình huống khẩn cấp, mẹ chồng chị cầm lái xe máy, mẹ đẻ bế cháu đưa thẳng vào bệnh viện. Trở về nhà, nhìn hai người mẹ phờ phạc, chị nhận ra mình đang để họ bước vào hành trình "nuôi con mọn" lần nữa. Ý định sinh thêm con khép lại.

Chị Yến kết hôn năm 2013 và sinh con đầu lòng một năm sau. Khi bé ba tháng tuổi, chị quay lại công việc. Dù hai bên nội ngoại sống cùng chung cư ở phường An Lạc, việc chăm con không dễ san sẻ. Bé ốm đau liên tục, bên nội phải lo cho hai cháu nhỏ khác, mẹ đẻ không thể gánh vác hết. Chị trở nên ít nói, dễ kích động, cảm giác tách khỏi mọi người. Ban ngày làm việc trong trạng thái kiệt sức, về nhà lại căng thẳng, nhiều lần không kiểm soát được cảm xúc với chồng con.

Khi con vào lớp 1, tình hình dần cải thiện, vợ chồng chị Yến tính chuyện sinh thêm nhưng nhận ra gánh nặng tài chính trở thành rào cản. Hiện tại, vợ chồng thu nhập khoảng 45 triệu mỗi tháng, nhưng chi phí nuôi một con chiếm khoảng 15 triệu đồng, tương đương 35% thu nhập gia đình.

Chị Yến cho biết mỗi tháng tiền học phí và bán trú của con là 5 triệu đồng, cùng 500.000 đồng các khoản trường lớp. Tiền ăn sáng tốn 30.000-40.000 đồng và bữa chiều tối khoảng 100.000 đồng mỗi ngày. Gia đình dành 2 triệu đồng cho việc đi chơi, ăn uống và 2 triệu đồng cho quần áo, tập vở, bảo hiểm (chia đều cho các tháng).

"Nếu sinh bé thứ hai, chi phí này tăng gần gấp đôi, quá khả năng của vợ chồng tôi", chị nói. "Thà một con nhưng đảm bảo chất lượng sống, vì người lớn có thể nhịn chứ trẻ nhỏ không thể thiếu thốn".

Tại TP HCM, số con trung bình của một phụ nữ trong độ tuổi sinh sản là 1,51, tăng nhẹ so với mức 1,43 của năm trước nhưng vẫn ở mức thấp kéo dài. Theo Chi cục Dân số TP HCM, mức sinh này dưới xa ngưỡng thay thế 2,1 con, gây áp lực lớn lên hệ thống an sinh tương lai.

Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, nhận định xu hướng phụ nữ đô thị 25-40 tuổi chọn sinh một con đang gia tăng. Quyết định này là kết quả từ những thay đổi cấu trúc xã hội, trong đó áp lực kinh tế là rào cản lớn nhất, chi phí nuôi dạy trẻ ngày càng đắt đỏ.

Nghiên cứu công bố hồi giữa 2025 của Numbeo - nền tảng chuyên về giá cả và chi phí sinh hoạt toàn cầu, cho thấy một gia đình bốn người tại TP HCM cần khoảng 44 triệu đồng mỗi tháng.

Chi phí nuôi dạy trẻ đang tạo áp lực lớn trong bối cảnh mức sống tại TP HCM thuộc nhóm cao nhất cả nước. Các nghiên cứu của Đại học Kinh tế TP HCM (UEH) dựa trên Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) của Tổng cục Thống kê cho thấy ở bậc tiểu học, dù học sinh trường công lập được miễn học phí theo chính sách phổ cập giáo dục, phụ huynh vẫn phải chi thêm nhiều khoản dịch vụ theo quy định như tiền bán trú, học phẩm và hoạt động ngoại khóa. Tổng chi phí học tập tại nhiều trường công lập vì vậy dao động khoảng 3 đến 7 triệu đồng mỗi tháng, tùy mô hình trường. Khi cộng thêm chi phí dinh dưỡng, y tế và học kỹ năng, tổng chi phí nuôi một đứa trẻ tại TP HCM thường ở mức 8 đến 15 triệu đồng mỗi tháng. Mức chi này tăng mạnh nếu gia đình chọn trường tư, trường quốc tế hoặc đầu tư thêm chương trình ngoài chính khóa.

Trên bình diện quốc tế, gánh nặng này cũng đang là "nút thắt" kéo giảm mức sinh của nhiều nền kinh tế. Báo cáo của Viện Nghiên cứu Dân số YuWa chỉ ra Hàn Quốc là quốc gia tốn kém nhất thế giới để nuôi một đứa trẻ, với chi phí cao gấp 7,79 lần GDP bình quân đầu người. Tại Mỹ, viện Brookings ước tính chi phí này đã vượt 300.000 USD cho một trẻ dưới 17 tuổi do lạm phát.

Theo bà Thúy, bên cạnh yếu tố chi phí nuôi con, nhiều phụ nữ không dám sinh thêm bởi thị trường lao động chưa tạo cơ hội cho phụ nữ vừa sinh con vừa phát triển sự nghiệp. Với nhóm người có học vấn cao, việc có thêm con thường đồng nghĩa với lộ trình thăng tiến bị bỏ dở. Nhiều bà mẹ hiện đại còn lo ngại về chất lượng dịch vụ xã hội. Các nhu cầu về trường lớp, an toàn thực phẩm và y tế hiện chưa đáp ứng được kỳ vọng.

Việc chuyển sang mô hình gia đình hạt nhân khiến các cặp vợ chồng mất đi mạng lưới hỗ trợ từ ông bà. Khi sự giúp đỡ từ người thân trở thành điều xa xỉ, mọi áp lực chăm sóc dồn hết lên vai người mẹ. "Lựa chọn sinh một con trở thành giải pháp an toàn để họ bảo toàn chất lượng sống", bà Thúy nói.

Chị Bảo Yến kể từng chứng kiến những gia đình "rơi từ tầng lớp trung lưu xuống nhóm khó khăn" do sinh con thứ hai. Một người bạn của chị từng phải vay mượn để xoay xở khi sinh thêm con ngoài kế hoạch. Một người khác ở Phan Rí Cửa (Bình Thuận), từng là kỹ sư IT, nghỉ việc 10 năm chăm hai con và không thể quay lại thị trường lao động. "Tôi chọn không đi vào con đường đó", Yến nói.

Đó cũng là lý do Minh Hạnh, 29 tuổi, quê Bình Dương, thường cười khi bạn bè khuyên sinh thêm để nhận hỗ trợ từ thành phố. "Không ai sinh con chỉ để nhận 5 triệu đồng", chị nói.

Vợ chồng chị đón con đầu lòng năm 2022. Chồng làm thiết kế đồ họa, chị từng làm marketing nhưng chấp nhận ở nhà làm hậu phương. Nội ngoại ở cách 40 km nên vợ chồng tự xoay xở. Chị thường thức trắng đêm khi con ốm, đến việc mua cháo cũng phải nhờ người trông con giúp. Trở ngại lớn nhất của Hạnh là sự tự ti về công việc sau 5 năm nghỉ chăm con và dịch bệnh, kỹ năng dần tụt hậu giữa thị trường cạnh tranh khắc nghiệt.

Chuyên gia Phạm Thị Thúy cho rằng mức sinh dưới ngưỡng thay thế kéo dài đang để lại nhiều hệ quả. Đầu tiên là già hóa dân số, lực lượng lao động thu hẹp, tạo gánh nặng cho thế hệ trẻ. Những gia đình một con dễ khiến người cao tuổi sống một mình khi con cái đi làm xa, gia tăng nguy cơ cô đơn. Trẻ em thiếu tương tác với anh chị em dễ chịu kỳ vọng lớn, tạo thêm căng thẳng cho cả phụ huynh và trẻ.

Về chính sách, chuyên gia đánh giá các quy định hiện nay chưa đủ. Cần cải cách chế độ thai sản cho nam giới, tăng cường các lớp kỹ năng tiền hôn nhân và cải thiện chất lượng dịch vụ công thay vì chỉ dừng ở việc miễn phí y tế, giáo dục.

Cuối năm ngoái, chị Yến mở một sổ tiết kiệm cho tuổi già của mình. Là con một trong gia đình có cha mẹ ly hôn, chị hiểu cảm giác một mình gánh vác trách nhiệm. "Khoản tiết kiệm là cách tôi tự lo cho bản thân, không tạo gánh nặng cho con sau này", chị nói.

Nguồn: vnexpress.net